Мэлгынвыкэн валы (Нож из прошлого)

  • Автор: Омрувье Иван
  • Язык произведения: Чукотский
  • Перевод: Иван Омрувье
  • Жанр: Рассказы
  • Год: 2014

Поддержи проект, расскажи о нас в соцсетях

Вступай в группы библиотеки народов Севера и Дальнего Востока

Инъэ, ялгыттэнмавма, бригадира ынпыначгын ивнин: «Павъеельой, вэчьым, тури Эрынк’у чейвэ нъиттык? Ынанкэн н’отк’эн нутэнут гынан гэтэн’ыйгулетлин. Нъыгитэткы, мин’кы тан’ыткэвынвыльын». Амкоргава Павъе гагчавымгогъэ акваттэнмавык. Волк’ытвэн’н’ок мытыйъон янрамаёлгык’ай. Мытыттэтын. Ынкаткынгыпы тэн’вытрэтгъэт Маракваамгыргочан’, эркыпн’ай, мин’кэгйин’кы нэвиик’ин н’элвыл.      Павъе янор тан’авъеткынка нытвак’эн — ръэнут н’ан чимгъуу нинэлгык’ин. Мэск’ээк’ын вак ынан иниквъи: — Мачвайынрэ мынтэгрэт. Еначан’к’ач ынпыначгын нывилгъи, ынан инэгитэгъи, ынк’оры кэн’унэн’этэ рыгйивэннин мэлгын. Ынк’эн тытэн’гитэн. Ынкы тыльунэт пойгын ынкъам эк’уйгыкыльин валы. Еп а’ляйпыкыльэн. Гыролмакы-ым мэлгынвык нынэнтытвак’энат амк’ачгыпы вальыт пылвынтычагъёчгыт.  Павъе авъеткынка нытвак’эн. Ваалтаёчгэпы ынан йытонэн таак’, рыйыркэвнин рылгэ ынкъам мэлгынвык к’ача рытрилнин. Нэмык’эй ынн’ин титык. Павъе таак’омгогъэ. Гымнан-ым нинэгитэйгым валы. Ынн’атал гиину тан’пэральын нинэлгигым — к’ымэглюур тъыпириркын. Люур ынпыначга тан’авэтывак’ иниквъи:   — Гиину лын’ык — к’ыпиригын. Ынн’ин эвма ынин к’улик’ул к’ынур мэлвиврэльэтыльын. Тиничгытэтык: пэлк’этыльэ рыляйвыёттэ яанан’ат микынэ к’ырымэнат рывэтк’эвъёлк’ылтэ, к’ырымэнат пэрэёлк’ылтэ. — Нэмык’эй ынан яаёлк’ыл, — о’пторатвак мэрынрэк’эй тытатлын’ын Павъе. — Нымэлк’ин пууръэтык, — иниквъи ынпыначга. Авъеткынка нытвайгым. Опопылым Павъе рамыннон’эты иквъи: — К’ылпууръэтгын оттывалята. — Нымэлк’ин? — эминичгытэтэ гэнъэлигым. — Ынн’ин итык атайын’кыльэн, — нинэрэнчичевн’ык’ин гым ынпыначга эйгулеткитэ вальэгым. Ынан мленин гэтлян’выргытъол, инэйылгъи: — Вай, к’ырынн’ыгын. Лёнрынн’а тынтын уттытъул, рыров тытрилын. Тыгитэн Павъе. Ынан кэн’унэн’этэ нинэныгйивэтк’ин гымыкы Маракваамгыргочайпы эймэвтылельын вездеход, ынк’оры тытан’валёмын тылечьывыргыргын. Мыттэгрэнмык ваамчормэты. Ынкэкин йынрыск’ык ынпыначгын нывилгъи. — Выквыт льуркынэт? — этъок’аак’ын вак Павъе к’олентогъэ. — Пэнъёлгываны лыгэракэн. Н’аанкы-ым, — кэн’унэн’этэ рыкалыровнэнат лымн’э к’утти выквыт, — энаальэн ралк’ан’ын. Кытоор мури н’утку ганотваморэ. Валёмык ынк’эн тычемгъон’н’огъак: о’тчой тэленъеп — пэн’ыквыт энмэч нутэск’ычыкутгъэт. Вачак’ Павъена лён’ынтыяата, микыргин ынкы ралк’ан’ынвыт, мэлк’ынур айвэк’ай ытлён ынн’энвагыргэпы пинтык’этгъи. Пыкэрын’н’ольын вездеход мытъягнагъан. Морык’к’ача нывилгъи. Парэлявтыльын а’ачек— тылечьыткульын ынкачыкойпы у’рэквъи. Павъенпыначгын пынлёнэн: — Иван Григорыч, мин’кы мытрэткивы? — К’оо. Вэчьым, н’утку, а’? — ынкъам Павъе маёлгын’к’ачагты лылепгъи, мэн’к’о н’ан гынмылк’эй мури ытлён мыттэгрэнмык, ынк’оры мынгынэлёгты рыкалыровнэн ванны, моргынан вэтчатваё. — Ныкыргык’ин, ныркывк’эн. Гимлылин, ымы он’алын чымче. — Ынн’аталк’ун-ым, — пэнтык’анма орвычыкойпы к’олентогъэ а’ачек, — тан’анольатынвык мытынвил! — ынкъам морык’к’ач вакъогъэ, тан’арычгатгъэ… — К’ырун’элгыги, — иниквъи гымо Павъена. — Мури виин мынманэгротватыркын. Н’элвыл нытлыгалытвак’эн манэграмкык ынкъам вездеходык к’ача. Энмэч гэвулк’ытвилин. К’ол манэграчыкойпы нурвилетк’ин «Спидола», чама ръалён’ нэнаалёмморэ к’улит ынкэчыку вальэн пычвэтгавыльэн. Пэнъёлгыен’кы, ак’ытвэкэгты, ганвакъовлен пэн’ыткынык чайкок. Пэнъёлгык к’ача нывакъотвак’эн Павъе. Ынан малпалёмтэльё урвилетыльын э’йн’энэн’ — ныръэк’ин нымэчлевтынилюк’ин, к’ынур рэтипъэйн’эн’ыльын. Тэймэвык ыныкы. — Энмэч эмтынэквъи? — энамн’ылёгъэ ынан. Тыльун рынрыё танрынн’ыё рыннымэл у’мэльын уттытъул, н’ыраткынык-ым — мэнигытъул. Ръэнут н’ан ынк’о ныннупэтк’ин, малпылвынтывытрын нъалянтатк’эн. «Малвалы», — тычимгъугъэк. — Вынэ нылвавэгым йылк’этык, — вакъома точгъан Павъе. Ынпыначга мэнигытъуле рычымкатымгонэн йык’уйгытъул. Ынк’эн къукылтынин ынкъам ёнэн н’ыркирчыку, ынык’к’ач вальын. Румкэвыплыткук ван’эё ытлён н’ырэпэтгъи, пиринин чайкок ынкъам энаттъымгонэн койн’ын. — Колё, мэй, гувэтлин! — мачн’ынван’эгты тъынин чайкокйыръын, ынк’оры аймыёлгын пиринин. Тан’авэтывак’ энэвын’н’огъэ: — Эвын’ан-ым ръэнут мыгчимгъуу лын’ыркын ынкъам ынк’эната лывавыркын йылк’этык. К’эйвэ? Виин ынпыначгын вэтгавма к’эюут к’отымгогъат. Вагтэлымгогъэ н’элвыл. Ваампэнрыгъэ. Чемыск’ываамк’ай пэтле и’рнин. Рочын’кы вытвытык улвэквъи… — Мытэквэтыркын, — нивмык мури н’ирэргэтри а’ачека н’ытольа к’ол манэграчыкойпы. Ытри рыюлк’ытыльыт н’алвыльэты тылигъэт. Чайкок гититлин. Э’квыргъам еп лёнчаёмгольыморэ. Н’элвыл эвиильын ынпыначга коргэты, лыляк’эргэты нинэтэн’гитэк’ин. Вытку о’пторатвак вэтгавымгогъэ мэрынрэ: — Гайман’эн тымн’алголяк’ ымы тымн’этвама к’утти вагыргыт к’ынур н’ан гэмэчльутэ, чимгъуу гэлгэ. Эвын-ым эты, гынан нэмык’эй гынмыл ръэнут чимгъуу нинэлгигыт? — Валы, — тан’ъоран’ точгъан ынпыначгын. — Валы?.. Ръавалы? — Маёлгыткынкэн, мэлгынвыкэн. — А-а-а… Мытчаёмгомык. Павъе нэмэ тан’авъеткынка гэнъэтлин. Ытръэч льулюк’этыльын чай нэнаалёмэгым. «Ынан-ым ръэнут чимгъуу лын’ыркынин? Иа’м ытлён гакватковэтгавымголен, эчги гымнан тыпытк’ынкэтъон’атын валы?» — ынн’ин чемгъотвагты нинэгитэйгым чаёльын Павъе. — Н’элвыл амэчатгъэ, — рытрилнин койн’ын ынпыначга. Гымнан тыгитэн Маракваамрочгын. Нууйъэтк’инэт амыргынан умкыт, пык’артэ, маёлгыт эвыр и’и’н нылелелпэрак’эн. Нытымгэтк’ин. — Инъэ нэрэрэнн’ын, — рымагтэты нывэтгавк’эн Павъе. «Ынк’эн гымнан лыги, — нэмэ тыгитэгъэн ытлён. — Тэн’ытръэч люнчичевэ, рэк’ъум ынк’эн тывыркынэн?» — Вагыргыт о’птыма ныватычьата итыркыт, эмэлкэ к’утти мытпытк’ыльуркынэт. Энвилкэ вагыргын ымыльэты тылеркын, — Павъе панэна амынан нывэтгавк’эн. — Ымы гыто нэмэ эмнун’этгъи. К’эйвэ? — А’тав н’утку тъотпускытваркын. — О’ратнотагты амыглёта, — тан’ъоран’ ынпыначга нэнанвэтгаатк’эн гымо: — Амгынан ети? Ройыръын-ым э’ми? — Еп ан’автын’кыльэгым. — Эви-и. — Гэръэлин-ым янръалявылё вак? — Гымнин ытлыгын ягталма нивк’ин, энмэн гамгао’равэтльэн вальылк’ылтэ к’аат, ройыръын ынкъам чимгъун. Гыто-ым ак’аакыльэгыт, лымн’э эн’эвкыльигыт. — Ынанъаёк тырэльун’ын н’эвыск’эт. — К’элюк’-ым. К’аат-ым итык гыныкы рак’ылк’ылтэ: виин к’ырым к’ыченувъиги, вэлыткорайпы рэтэкичгыпириркын. Н’эвъэн итык рэльун’ын. — Н’утку, эмнун’кы а’к’альон’, — тымн’ъатав тивын Павъе. — Чинит мури, к’эглынангэт, тъэрн’эвыск’этыльу мытытваркын. Гуйгук этъопэл рэльун’ын тумгылк’ыл. А’тав к’ырагагчавн’ыркын н’автын’ык. — Вынэ виин йъэливэн калеткоран чимгъуу мылгыркын, Иван Григорьевич, — люур вай тыкоттапвэтгавымгогъак. — Гэ-гэ-гэ-гэ, — мэрынрэк’эй тэнн’эви ынпыначгын, к’ынур коргавыльын. Таак’омгогъэ, ынк’оры иниквъи: — Н’ирэмури ыннанын’ нинъэйвыткульу мытитыркын, эмэлкэ кынмэйн’эвыльу. Гымо — н’утку, н’элвыльык, гыто-ым — гуйгук, калеткорак. К’эйвэ? — Мытив-ым, — а’тав лыгэн ынн’ин точгъан. — Тэн’ытръэч гыто лывавыркын! — инивыск’ычетгъи Павъена. — Люнчичевэ тынтыркынигыт… — Н’анык’он-ым! — чывиск’ыченнин гымнин вэтгав. — Гымнин экык Сергей льэлен’кы кытур отпускыма интернатык гэрэск’ивлин. Э’рыкут ынан чиниткин экык, гымнин йылгыгмин’ык’эй, тэмурыгн’э гаранвэтгавн’ылен. Тан’ылвавнэн! Тивыркынигыт: гынан лывавыркынат рыгъюлевык мургинэт кымин’ыт тэмурыгн’э вэтгавык, — инэтэн’гитэгъи ынпыначга. — Вэлерк’унэвын гымнин экык Сергей еп амн’ыроотк’ав классык кэлиткуплыткульын тынэмнун’эвын. А’нк’агыргын, чит галвавын’н’олен гымыгрээн талыгъоравэтльан’а вэтгавык. К’этэв тынрагтатын. Ынрак’-ым ынин экык, гымнин йылгыгмин’ык’эй, энмэч яврэна тыранк’онпын’рагтанн’ын, — вэтгавыплыткогъэ Павъе. — Н’рок’ав класс плыткук? — Гэръэлин-ым?! Гымыкэккэтэ иниквъи, калеткорак н’ырак’ав класстагнэты лыгъоравэтльэн йилыйил нэныгъюлевыркын. К’эйвэ? — Игыр ымы рымагтэты нэгъюлетыркын. — Вачак’ лывавыркыт гынан рыгъёлявъёттэ тэмурыгн’э вэтгавык. Кытвылк’ун, мэй, мэйн’этык к’орагынрэтыльо рэнъэлн’ыт. — Нымэлк’ин русильымил нинъэйвык… — тэвын’н’огъак. — Русильымил?.. Вынэ, мэй, русильин йилыйил гымнан эплыгъюлеткыльин. Чама нак’ам мургинэт чавчывэн вагыргыт чекалван’ вальыт. Тыралвавн’ын гымнан тэн’нинъэйвык йылгыгмин’ык’эй, ыныкит мэйн’этык н’элвыльык рэрэнъэлн’ыгъэ, э’ми кытматэво тылгыркын. Этъопэл игыр, еп н’инк’эю, мурык, эмнун’кы, нынъэлыркын. К’ымэл-ым пэтле ынан рэчичевн’ынинэт к’орагынрэткэнат вагыргыт, мургинэт лыгъоравэтльэн вэтгавыт, чимгъут, к’ынур н’ан — ръэнутэт ы’ск’эку, ван’к’аск’ор, пээчвак, эквэв, н’ойн’ываал, явэлгын… Малямгымнан йылгыгмин’ык’эй гымнин к’орагынрэтыльо тырэныгъюлевн’ын! — вэтгавыплыткогъэ Павъе. Лён’оча нинэнтигым. Ипэ тычемгъон’н’огъак, титэ чиниткин йилыйил гымнан вэтгавык тыяан’н’огъан. Калеткорантан’н’ок эмнун’кы йытоткольык к’ача гэмэйн’этигым. К’ымэл-ым элеръук кэлиткуплыткук к’онпы нырарагтын’эгым. Рэк’ыткук еп экэлиткукэ тыгъюлетык. Игыркинэт-ым нэнэнэт тан’к’онпы эмгуйгук мэйн’этыркыт… Гымо нэмык’эй тунпыгъэк амкалеткорак, кальэлявылё титыркын. Тарычгатык. Пэнъёлгык к’ача. Чимгъук пыкиргъи кытооркэн н’энк’айытвагыргын. Тилкымъетык ынкъам мэлк’ынур ытльэн льулк’ыл тыльон’н’огъан. Гымык и’н’ымчульын… Ковлёкы вальын. И’н’кэлильын, ымы ылпыт гэкэлилинэт. Ытльата энэвын’н’огъэ: «Цатан, цатан, к’ыпаагэ виврэльэтык, энмэч к’иилк’этги. Кэйн’ык’эй тэленъеп лыгийк’унтэтгъи…» А’к’антээватын’ ынк’эн кытооркэн ы’лён’эт. Гымнин гатваленат н’эръамытлын’эн элен’итти. Ынн’энъылё ярак к’ача нуунъыгичийгым. Люнрэйк’унтэнн’ыльигым. Тэн’вэнлыги гэмо тылгыгъэн эвын вээмык к’ача нъалгыргын. Люур вай тывалёмын ръэнут выргыргэтыльын ёмромкычыкойпы. Эмчен’ыттэтык койн’ын—оонъыёчгын тынэрэтыск’ычетын, яран’к’ачагты тыгынтэвык. Тан’авъеткынка кытгынтыраск’эвэнан’о тытлыгъак ёрочыко. Нэлгэ тиниргин’этыльэтык. Авъеткынка нытвайгым, нытан’палёмтэлегым — вэчьым инэвэлеркылеркын рэк’э? Ынн’ин вак тывалёмын: «Рэк’и?» Мэткиит точыткогъак: «Кэй… кэй… кэйн’ын омкычыкойпы гымыкк’ачагты…» ынкъам тытленвэнтэтгъэк — ыммэмы гымык’к’ач нытвак’эн… Пэтле н’эргэръук мури, н’инк’эймури, мытчейвэквэт гойгогты, мыткалеткорантамык. Эквэтыльымури яральа ныгитэмури, йык’унтэтыльымури. Ергытэгнык гымо тытаалгылятык. Морыграк к’ача панэна нууйъэтк’ин к’ол о’равэтльан. «Ыммэмы», — эмк’элелвынэ тивык ынкъам ынкэк’эй к’ынур тывалёмынат ытльэн вэтгавыт: «К’ылетцын, к’ылетцын, Эрынк’ук’эй». Ынн’ин гымо нэначагчечан’к’эн ыммэмэнэ, Эрынк’ук’эйыну нинэлгык’ин. Калеткомгок, титэ русильымил напытвыныннатгым, Эрынк’у эвыннынну пэлятгъэ. …Нытаалгылятэгым, ынк’энак’аегым вай нылин’виттэтигым: ейвэчу нинэлгигым амынан пэлятыльын эмнун’кы ытльак’ай… Льэлен’кы гэкэн’э гэпкитлин н’алвыльэпы гымнин ынээльын. Ынан рымн’ылявнэн к’онпын’акватыльын ченэтк’аата ытля, мургин ытлыгэты. Янор люнчичевэ титгъэк, ынк’оры тымаччемгъон’н’огъак: «Этааны, ыммэмы к’ырым нынватын морыкы, тэытлыгн’э, мэн’ин гэпэлк’этлин въэткойн’ын вама, гымо еп элвэтин’этыльык’эю вама». Ынк’оры амк’ынкыткытык рагтык амнон’эты маск’онпы ныглёйгым ыммамана, маск’онпы рэто нинэлгигым ыммэмэн к’улик’ул, льулк’ыл… Эвын мэйн’этык н’энк’айытвагыргын малк’онпы нэнакэтъойгым. «Вэчьым, тан’к’эглынангэт ивыркын ынпыначгын Павъе: к’утти вагыргыт эмэлкэ гэпытк’ыетэ, гэпытк’ыльутэ, гапытк’ыяата?» — ынн’ин чемгъотвагты тыйылк’этык пэнъёлгык к’ача. Вакъотвальык, тэминн’этыльык Павъена к’ача. Инъэ ынан инэныгъеквъи. Чаёкванма инэйылгъи тан’пэравалы ынкъам иниквъи: — Гыныкы к’эвииръу. Нинэнригым нитчерэк’ин валы. Люур вай тымгок мынгывэвральатык — нинэнригым тынк’ымэлгынвыкэн валы, тэкэмынн’ин пэральын. Ытръэч-ым гык’уйгыльын… «Павъена пиринин пэлк’этыльин валы? — тиничгытчимгъугъэк. — Лымэвыр ынан инэйылгъи чиниткин, тэкэмынн’ин вальын, эмивык, к’ээк’ын раягталытвагъа ынкъам виин рак’ылк’ыл пэлк’эткин валы?» Гэмо гымнан ынк’эн н’откатагнэты. Ынн’энъылё мури Павъе к’аантальо гинмури. Улвэвык н’элвыл Маракваамъёлгык, ынпыначгын чывачгынлегъэ. Тэн’гитэнин гынмылкин кэвын, мэн’к’о мытъялгынмык, ынкъам мэрынрэк’эй иниквъи: — Н’аанэнмаёлгык гэнылвэтлин гымнин ытлыгын. Вытку яврэна нэмэ ынк’о мытратагъа. …Павъе гынмыеп н’алвыльэты нылек’ин, гымо-ым нылвавэгым чимгъулвэвык, нинэгитэйвигым маёлгын, ынкаткынкэн мэлгын к’ынур нинэльуйгым: «Мин’кы, нэмык’эй к’ол маёлгык, варкын гымнин ытльак’ай. К’эйвэ эты к’улин ынк’эн ваны тырэльун’ын?»
Перевод
➤
Notice: Undefined variable: WORDeditor in /home/l/legendeo/legendeo.beget.tech/public_html/skins/default/index.tpl on line 78